Người làm tự do nên tính tới BHXH tự nguyện nếu định sống bằng nghề tự do nhiều năm, vì đây là cách chính để có lương hưu khi không còn người sử dụng lao động đóng thay. Đổi lại, nó chỉ lo một số chế độ, chủ yếu là hưu trí và tử tuất; ốm đau, thất nghiệp thì không có.
Hay gặp nhất là người đã đóng bắt buộc năm bảy năm ở công ty rồi nghỉ ra làm riêng, không biết số năm đó đi đâu. Nó không mất. Thời gian đóng bắt buộc và tự nguyện được cộng nối, nên đóng tiếp theo diện tự nguyện là giữ mạch cho số năm cũ.
Mức đóng, mức hỗ trợ của Nhà nước, số năm tối thiểu để hưởng lương hưu đều do văn bản hiện hành quy định và đã có thay đổi; trước khi chọn, hỏi cơ quan BHXH hoặc đại lý thu chính thức để lấy số đúng thời điểm.
BHXH tự nguyện lo được gì, không lo được gì?
Phần lõi là lương hưu và chế độ tử tuất. Đóng đủ số năm theo quy định và tới tuổi nghỉ hưu thì được hưởng lương hưu hằng tháng, kèm thẻ bảo hiểm y tế do quỹ đóng. Người tham gia mất thì thân nhân được hưởng trợ cấp mai táng và chế độ tử tuất theo điều kiện.
Luật hiện hành đã bổ sung thêm một số khoản hỗ trợ cho người đóng tự nguyện so với trước, trong đó có hỗ trợ liên quan đến thai sản. Điều kiện hưởng cụ thể nên hỏi trực tiếp cơ quan BHXH, vì đây là phần mới và còn được hướng dẫn chi tiết.
Những thứ không có: tiền ốm đau khi phải nghỉ việc, trợ cấp thất nghiệp, chế độ tai nạn lao động như người đóng bắt buộc. Người làm tự do bị ốm một tháng không làm được thì không có khoản nào bù thu nhập từ BHXH tự nguyện.
Vì vậy cần tách hai chuyện: BHXH tự nguyện là để già có lương hưu; còn khám chữa bệnh hằng ngày thì phải có thẻ bảo hiểm y tế riêng, thường mua theo hộ gia đình. Không ít người tưởng đóng tự nguyện là có thẻ khám bệnh luôn.
Có nên đóng? Những câu tự hỏi trước khi quyết
Mình định làm tự do bao lâu? Làm một hai năm rồi quay lại công ty thì khoảng trống ngắn, đóng tự nguyện để nối mạch vẫn có lợi nhưng không gấp bằng người làm tự do dài hạn.
Đã có bao nhiêu năm đóng bắt buộc? Có sẵn nhiều năm thì đóng tiếp để đủ điều kiện lương hưu thường hợp lý hơn bỏ dở.
Thu nhập có đều không? Kỳ đóng có thể chọn dài hay ngắn, nên người thu nhập theo mùa vẫn sắp xếp được, miễn kỷ luật.
Mình còn bao nhiêu năm tới tuổi nghỉ hưu? Càng trẻ càng có thời gian tích luỹ; gần tuổi nghỉ hưu thì cần tính kỹ số năm còn thiếu.
Có thuộc diện được Nhà nước hỗ trợ một phần không? Một số nhóm như hộ nghèo, cận nghèo được hỗ trợ nhiều hơn. Hỏi UBND xã, phường hoặc cơ quan BHXH.
So với tự để dành thì sao? Tự để dành linh hoạt hơn nhưng không có tính chất suốt đời như lương hưu và không kèm thẻ bảo hiểm y tế khi nghỉ hưu. Hai cách không loại trừ nhau.
Có sẵn sàng đóng đều nhiều năm không? Đóng ngắt quãng vẫn được cộng dồn, nhưng bỏ ngang lâu thì mục tiêu lương hưu xa dần.
Người tư vấn có đang bán thứ khác không? BHXH tự nguyện là chính sách của Nhà nước, khác với bảo hiểm nhân thọ thương mại. Cẩn thận người giới thiệu "gói hưu trí" của doanh nghiệp bảo hiểm như thể là BHXH.
Cách đăng ký và đóng
Thủ tục không phức tạp, có thể làm trực tiếp hoặc qua đại lý thu, và nhiều bước đã làm được trên ứng dụng chính thức của ngành BHXH.
- Kiểm tra quá trình đóng cũ. Tra sổ BHXH điện tử bằng tài khoản định danh để biết mình đã có bao nhiêu tháng, đã chốt sổ ở công ty cũ chưa.
- Chọn mức thu nhập làm căn cứ đóng. Người tham gia tự chọn trong khung quy định. Mức cao thì lương hưu sau này cao hơn, nhưng đóng nặng hơn; chọn mức mình giữ được nhiều năm.
- Chọn phương thức đóng. Có nhiều kỳ: hằng tháng, vài tháng một lần, cả năm, hoặc đóng trước cho nhiều năm. Người thu nhập theo dự án thường chọn kỳ dài hơn để đỡ quên.
- Nộp tờ khai tham gia. Tại đại lý thu, cơ quan BHXH, hoặc qua dịch vụ công trực tuyến.
- Đóng tiền và giữ biên lai. Chỉ đóng qua kênh chính thức; nhận biên lai và kiểm tra tháng đóng đã hiện trên sổ điện tử.
- Theo dõi và điều chỉnh. Có thể đổi mức thu nhập hoặc phương thức khi hoàn cảnh thay đổi, theo thủ tục.
Đóng xong mà sổ điện tử chưa ghi nhận sau một thời gian hợp lý thì hỏi lại ngay, đừng đợi lúc làm hồ sơ hưu mới phát hiện thiếu.
Những chuyện dễ nhầm
Nhầm thứ nhất là chuyện rút một lần. Nhiều người đóng vài năm rồi định nghỉ để "rút ra tiêu". Điều kiện rút một lần đã bị thu hẹp và cách tính có thể khiến số nhận về thấp hơn mình nghĩ; trước khi tính tới, hỏi cơ quan BHXH về điều kiện hiện hành và so với lựa chọn bảo lưu.
Nhầm thứ hai là đóng qua người quen "lo hộ" hoặc nhóm trên mạng hứa đóng giá rẻ. BHXH tự nguyện có mức đóng tính theo công thức, không có chuyện "giá rẻ". Những người nhận tiền rồi biến mất, hoặc đóng thiếu tháng, là chuyện đã có thật ở nhiều nơi. Chỉ nộp qua đại lý thu có tên trên trang chính thức hoặc trực tiếp tại cơ quan BHXH.
Nhầm thứ ba là nghĩ mình đang làm cho một công ty mà vẫn đóng tự nguyện. Nếu thực chất là quan hệ lao động thì bên thuê có nghĩa vụ đóng bắt buộc. Đóng tự nguyện thay vào chỗ đó là mình gánh phần lẽ ra công ty phải chịu, và mất các chế độ của diện bắt buộc.
Nhầm thứ tư là để thẻ bảo hiểm y tế đứt quãng. Thẻ đứt rồi mua lại có thể phải chờ một thời gian mới hưởng một số quyền lợi. Gia hạn trước khi hết hạn, nhất là khi trong nhà có trẻ nhỏ hoặc người lớn tuổi.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
Sắp tới tuổi nghỉ hưu mà còn thiếu số năm. Cơ quan BHXH sẽ tư vấn phương án đóng cho phần còn thiếu theo quy định.
Có thời gian làm việc ở nước ngoài. Việc cộng thời gian đóng ở nước khác phụ thuộc hiệp định song phương, phải hỏi cụ thể.
Sổ cũ có tháng bị thiếu, sai tên, sai ngày sinh. Làm thủ tục điều chỉnh trước, càng để lâu càng khó tìm giấy tờ.
Đang cân nhắc rút một lần. Hỏi kỹ điều kiện và hệ quả trước khi nộp hồ sơ, vì quyết định này không quay lại được.
Nghi bị đóng thiếu ở công ty cũ. Hỏi cơ quan BHXH và thanh tra lao động nơi công ty đặt trụ sở.
Muốn so với bảo hiểm thương mại. Đọc kỹ hợp đồng bảo hiểm, nhờ người không hưởng hoa hồng giải thích.
Hộ gia đình khó khăn. Hỏi UBND xã, phường về chính sách hỗ trợ mức đóng.
Câu hỏi thường gặp
BHXH tự nguyện có kèm thẻ bảo hiểm y tế không?
Trong lúc đang đóng thì không, phải mua bảo hiểm y tế riêng, thường theo hộ gia đình. Khi đã hưởng lương hưu thì được cấp thẻ bảo hiểm y tế do quỹ đóng.
Đóng bắt buộc ở công ty rồi chuyển sang tự nguyện có mất số năm cũ không?
Không mất. Thời gian đóng bắt buộc và tự nguyện được cộng nối để tính hưởng lương hưu, dù cách tính mức hưởng của từng giai đoạn có khác nhau.
Thu nhập thất thường thì đóng thế nào?
Có thể chọn kỳ đóng dài như sáu tháng hoặc một năm, đóng một lần vào lúc dòng tiền tốt. Mức thu nhập làm căn cứ cũng điều chỉnh được theo thủ tục.
Đóng BHXH tự nguyện có được trừ khi tính thuế thu nhập cá nhân không?
Khoản đóng bảo hiểm bắt buộc được trừ khi tính thuế tiền lương; với khoản tự nguyện, cách xử lý phụ thuộc loại thu nhập và quy định hiện hành. Hỏi cơ quan thuế hoặc kế toán cho trường hợp của mình.
Đóng được vài năm rồi ngừng thì sao?
Thời gian đã đóng được bảo lưu và cộng tiếp khi mình tham gia lại, dù tự nguyện hay bắt buộc. Rút một lần là lựa chọn khác, có điều kiện riêng và nên hỏi kỹ trước khi làm.
