Một người được gọi là cộng tác viên, làm thời vụ hay làm bán thời gian vẫn có thể đang làm theo hợp đồng lao động. Luật nhìn vào nội dung: có việc làm, có trả công, và có sự quản lý, điều hành, giám sát của bên thuê. Đủ ba yếu tố đó thì dù giấy ghi “hợp đồng cộng tác” hay “hợp đồng dịch vụ”, quan hệ vẫn là lao động.
Chuyện này đụng tới rất nhiều shop online và quán ăn: người đóng gói hàng mỗi chiều, bạn sinh viên chạy bàn ba buổi tối mỗi tuần, người trực tin nhắn bán hàng tại nhà. Chủ tiệm gọi họ là cộng tác viên vì nghĩ như vậy nhẹ thủ tục. Đến khi bị kiểm tra hoặc có tranh chấp, cái tên không che được bản chất.
Ba câu hỏi để biết đó có phải quan hệ lao động
Câu đầu tiên: ai quyết định cách làm và giờ làm? Nếu chủ shop đặt ca từ hai giờ đến sáu giờ chiều, yêu cầu đóng gói theo quy cách của shop, kiểm tra và nhắc nhở khi làm sai, thì người đó đang chịu sự điều hành. Còn người viết bài quảng cáo nhận đề bài rồi tự sắp xếp thời gian, gửi bài theo hạn, thì mức điều hành thấp hơn nhiều.
Câu thứ hai: trả tiền theo thời gian hay theo kết quả trọn gói? Trả theo tháng, theo ngày công, theo giờ có chấm công là dấu hiệu rõ của tiền lương. Trả theo sản phẩm hoàn thành vẫn có thể là tiền lương nếu đi kèm quản lý chặt; nhưng trả trọn gói cho một kết quả độc lập thì nghiêng về dịch vụ.
Câu thứ ba: người đó có làm cho mình một cách đều đặn, gắn với hoạt động thường xuyên của tiệm không? Đóng gói hàng là việc ngày nào shop cũng có. Thiết kế lại logo là việc làm một lần. Việc thường xuyên, lặp lại, làm tại chỗ của mình bằng đồ của mình thì rất khó gọi là dịch vụ độc lập.
Không có câu nào tự nó quyết định. Cơ quan kiểm tra hay toà án sẽ nhìn tổng thể: tin nhắn giao việc, bảng chấm công, cách trả tiền, ai cung cấp dụng cụ. Vì vậy, đừng dựa vào cái tên trên hợp đồng; hãy nhìn cách mình thực sự làm việc với người đó.
So sánh nhanh: hợp đồng lao động và hợp đồng dịch vụ
Những khác biệt thực tế mà chủ tiệm cần biết khi chọn loại hợp đồng:
| Tiêu chí | Hợp đồng lao động | Hợp đồng dịch vụ (khoán việc độc lập) |
|---|---|---|
| Ai điều hành công việc | Chủ sử dụng lao động sắp xếp giờ, cách làm, kiểm tra | Bên làm dịch vụ tự quyết cách làm, chỉ cam kết kết quả |
| Cách trả tiền | Tiền lương theo thời gian hoặc sản phẩm, kỳ trả cố định | Thù lao theo kết quả, theo mốc nghiệm thu |
| Dụng cụ, nơi làm | Thường của chủ, tại nơi chủ chỉ định | Thường của bên làm, tại nơi bên làm chọn |
| Bảo hiểm bắt buộc | Có, nếu thuộc diện theo luật bảo hiểm xã hội | Không phát sinh nghĩa vụ bảo hiểm bắt buộc từ hợp đồng này |
| Thuế thu nhập cá nhân | Khấu trừ theo biểu thuế tiền lương | Khấu trừ theo tỷ lệ với khoản chi từ một mức trở lên |
| Chấm dứt | Theo căn cứ và thời hạn báo trước của luật lao động | Theo thoả thuận trong hợp đồng và luật dân sự |
| Tranh chấp | Hoà giải viên lao động, trọng tài lao động, toà án | Thương lượng, hoà giải, trọng tài thương mại hoặc toà án |
Bảng chỉ để định hướng. Một hợp đồng có thể mang dấu hiệu của cả hai; khi đó nên đưa hợp đồng và cách làm việc thực tế cho luật sư hoặc kế toán xem trước khi chọn.
Những kiểu “cộng tác viên” thường bị coi là lao động
Người đóng gói hàng tại kho của shop. Làm theo ca, theo quy cách của shop, dùng vật tư của shop, trả theo ngày hoặc theo tháng.
Nhân viên trực tin nhắn, chốt đơn. Phải online theo khung giờ chủ quy định, trả lời theo kịch bản, có chỉ tiêu và bị nhắc khi trễ.
Bạn sinh viên làm ca tối ở quán. Bán thời gian vẫn là hợp đồng lao động, chỉ là thời giờ làm việc ngắn hơn.
Thợ phụ làm nhiều tháng liền ở tiệm sửa xe, tiệm tóc. Gọi là học nghề, phụ việc nhưng thực tế làm đều đặn và nhận tiền đều đặn.
Người giao hàng riêng của quán. Chỉ giao cho quán, theo lịch của quán, mặc áo quán; khác với tài xế tự do nhận đơn từ ứng dụng.
Người livestream bán hàng theo lịch của shop. Lên sóng theo khung giờ chủ đặt, dùng kịch bản và sản phẩm của shop, nhận lương cứng cộng hoa hồng.
Kế toán làm “ngoài giờ” cố định mỗi tuần. Nếu đến tiệm theo lịch cố định, làm theo yêu cầu của chủ và nhận khoản tiền đều mỗi tháng thì cũng cần xem lại.
Người thân nhận lương cố định. Có trả lương đều và có phân công giờ giấc thì vẫn là quan hệ lao động, dù là họ hàng.
Làm bán thời gian: quyền lợi không bị “giảm giá”
Nhiều chủ quán nghĩ nhân viên bán thời gian là loại hai, không có phép năm, không có bảo hiểm. Thực ra người làm không trọn thời gian vẫn ký hợp đồng lao động và được hưởng quyền lợi tương ứng, chỉ khác ở số giờ làm. Lương, phép năm, ngày lễ tính theo tỷ lệ thời gian làm việc hoặc theo thoả thuận phù hợp luật.
Về bảo hiểm, luật bảo hiểm xã hội mới đã mở rộng diện tham gia bắt buộc, trong đó có những người làm không trọn thời gian có tiền lương tháng từ một mức nhất định trở lên. Mức đó gắn với mức lương làm căn cứ đóng thấp nhất và thay đổi theo từng thời kỳ, nên khi có nhân viên bán thời gian lương khá, chủ tiệm cần hỏi kế toán hoặc cơ quan bảo hiểm xã hội xem người đó đã vào diện bắt buộc chưa.
Một tình huống hay gặp: quán thuê một bạn làm ba ca tối mỗi tuần, sau vài tháng quán đông nên tăng lên sáu ca, lương cũng tăng gần bằng người làm cả ngày. Hợp đồng cũ vẫn ghi bán thời gian, không ai sửa. Lúc này cả lương lẫn quyền lợi đã thay đổi, nên làm phụ lục và xem lại nghĩa vụ bảo hiểm.
Phần dễ bị bỏ quên nữa là giờ làm. Người làm bán thời gian mà bị gọi ở lại thêm thường xuyên thì phần vượt là làm thêm giờ, phải trả theo mức làm thêm. Ghi giờ vào bảng chấm công là đủ để khỏi cãi nhau.
Khi thật sự là hợp đồng dịch vụ, làm sao cho chắc?
Viết rõ kết quả cần giao. Ví dụ “mười hai bài viết mỗi tháng, mỗi bài theo đề cương được duyệt”, không phải “hỗ trợ marketing”.
Không quy định giờ giấc làm việc. Chỉ đặt hạn giao kết quả. Quy định ca làm là dấu hiệu của quan hệ lao động.
Thanh toán theo nghiệm thu. Trả theo đợt, theo kết quả được chấp nhận, kèm biên bản hoặc email xác nhận.
Bên làm dịch vụ tự lo công cụ. Máy tính, phần mềm, phương tiện của họ, không phải của tiệm.
Được làm cho nhiều khách khác. Không ràng buộc làm độc quyền, trừ phần bảo mật thông tin của tiệm.
Khấu trừ thuế đúng cách. Khoản chi cho cá nhân làm dịch vụ từ một mức trở lên thường phải khấu trừ thuế thu nhập cá nhân theo tỷ lệ; mức và thủ tục cam kết nên hỏi kế toán.
Có hoá đơn hoặc chứng từ hợp lệ. Cá nhân không có hoá đơn thì tiệm lập chứng từ khấu trừ và giữ hợp đồng, biên bản nghiệm thu để chứng minh chi phí.
Kiểm tra lại mỗi khi cách làm thay đổi. Một hợp đồng dịch vụ đúng nghĩa lúc đầu có thể trượt dần thành quan hệ lao động sau vài tháng.
Hệ quả khi “cộng tác viên” bị xác định là người lao động
Hệ quả đầu tiên là truy đóng bảo hiểm cho cả thời gian đã làm, gồm phần của chủ và phần lẽ ra khấu trừ của người lao động, kèm tiền lãi chậm đóng. Phần của người lao động lúc này rất khó thu lại, nên trên thực tế chủ tiệm thường gánh luôn. Ngoài ra còn có thể bị xử phạt hành chính theo quy định về lao động và bảo hiểm; mức phạt cụ thể cần tra văn bản đang hiệu lực.
Hệ quả thứ hai là các quyền lợi lao động khác: phép năm chưa nghỉ, tiền làm thêm giờ, trợ cấp khi chấm dứt hợp đồng nếu đủ điều kiện. Người lao động có thể yêu cầu trả lại những khoản này, và bảng chấm công, tin nhắn giao ca chính là bằng chứng của họ.
Hệ quả thứ ba nằm ở thuế: khoản chi lẽ ra là tiền lương lại đang được khấu trừ như thù lao dịch vụ. Cách khấu trừ khác nhau nên số thuế có thể sai, phải điều chỉnh lại.
Không phải ai thuê cộng tác viên cũng gặp chuyện. Nhưng nếu một người đã làm cho tiệm đều đặn nhiều tháng, theo ca, theo chỉ đạo, thì nên chuyển sang hợp đồng lao động sớm. Một cuộc nói chuyện với kế toán hoặc luật sư về đúng trường hợp của mình rẻ hơn nhiều so với việc truy đóng nhiều năm.
Câu hỏi thường gặp
Ký hợp đồng cộng tác viên thì có phải đóng bảo hiểm không?
Còn tuỳ nội dung thật. Nếu người đó làm việc có trả lương và chịu sự quản lý, điều hành của chủ thì đó là hợp đồng lao động và có thể thuộc diện đóng bảo hiểm bắt buộc. Nếu là dịch vụ độc lập, tự chủ cách làm, thì hợp đồng dịch vụ không phát sinh nghĩa vụ đóng bảo hiểm.
Nhân viên làm bán thời gian có được nghỉ phép năm không?
Có. Người làm không trọn thời gian vẫn là người lao động theo hợp đồng lao động và được hưởng các quyền lợi tương ứng với thời gian làm việc. Cách tính cụ thể nên thoả thuận rõ trong hợp đồng.
Shop online thuê người đóng gói theo đơn có cần hợp đồng lao động?
Nếu người đó đến kho của shop làm theo giờ shop đặt, dùng vật tư của shop và nhận tiền đều đặn, thì dấu hiệu quan hệ lao động khá rõ. Trường hợp họ nhận hàng về nhà tự đóng gói theo số lượng, tự sắp thời gian, thì cần xem kỹ hơn.
Khoản trả cho cộng tác viên có phải khấu trừ thuế không?
Khoản chi cho cá nhân không ký hợp đồng lao động thường phải khấu trừ thuế thu nhập cá nhân theo tỷ lệ khi đạt một mức nhất định mỗi lần chi. Người có thu nhập thấp có thể làm cam kết theo mẫu để tạm chưa khấu trừ; điều kiện cụ thể nên hỏi kế toán hoặc cơ quan thuế.
Đổi tên hợp đồng từ lao động sang dịch vụ có giúp giảm nghĩa vụ không?
Không. Luật xem nội dung chứ không xem tên gọi. Đổi tên mà giữ nguyên cách làm việc chỉ khiến hồ sơ thêm mâu thuẫn khi bị kiểm tra, và có thể bị coi là cố ý né nghĩa vụ.
