Thử việc đúng luật cần ba thứ: thoả thuận thử việc rõ ràng (ghi trong hợp đồng lao động hoặc ký hợp đồng thử việc riêng), thời gian thử không vượt mức tối đa theo tính chất công việc, và lương thử việc không thấp hơn tỷ lệ tối thiểu luật quy định so với lương của chính công việc đó. Mỗi công việc chỉ được thử một lần, hết hạn phải báo kết quả.
Ở tiệm nhỏ, thử việc hay bị dùng như một khoảng “mua thời gian”: trả ít, chưa ký gì, thích thì giữ, không thích thì cho nghỉ. Cách làm đó tiện trước mắt nhưng để lại lỗ hổng, nhất là khi người bị cho nghỉ biết quyền của mình. Bài dưới đây nói cách tổ chức thử việc cho gọn mà vẫn đánh giá được người.
Thử việc là gì theo cách luật nhìn?
Thử việc là khoảng thời gian hai bên cùng xem có hợp nhau không, trước khi ràng buộc bằng hợp đồng lao động đầy đủ. Luật cho phép thoả thuận thử việc bằng một điều khoản trong hợp đồng lao động, hoặc bằng một hợp đồng thử việc riêng. Cả hai cách đều phải nêu những nội dung chính như công việc, địa điểm, lương, thời gian thử.
Luật hiện hành không cho thử việc với người giao kết hợp đồng lao động có thời hạn dưới một tháng. Nghĩa là thuê một bạn phụ bếp mùa Tết ba tuần thì không có khái niệm thử việc; nhận vào là làm, là trả đủ lương.
Một điểm hay bị bỏ qua: trong thời gian thử việc, mỗi bên đều có quyền chấm dứt mà không cần báo trước và không phải bồi thường. Quyền này hai chiều. Chủ tiệm cho nghỉ được, nhưng nhân viên cũng nghỉ ngang được, nên đừng giao ngay cho người thử việc giữ két hay mật khẩu quan trọng.
Ngược lại, khi hết thời gian thử mà người lao động vẫn tiếp tục đi làm, không ai báo gì, thì thực tế hai bên đã chuyển sang quan hệ lao động chính thức. Lúc đó muốn cho nghỉ vì “thử chưa đạt” là quá muộn.
Thời gian thử việc tối đa theo loại công việc
Theo Bộ luật Lao động hiện hành, thời gian thử việc do hai bên thoả thuận nhưng không vượt mức trần, và mỗi công việc chỉ thử một lần. Mức trần đang áp dụng (nên đối chiếu lại văn bản tại thời điểm ký):
| Loại công việc | Thời gian thử tối đa | Ví dụ ở tiệm nhỏ |
|---|---|---|
| Người quản lý doanh nghiệp theo luật doanh nghiệp | 180 ngày | Giám đốc điều hành thuê ngoài của công ty nhỏ |
| Công việc cần trình độ cao đẳng trở lên | 60 ngày | Kế toán, lập trình viên, người thiết kế |
| Công việc cần trình độ trung cấp, công nhân kỹ thuật, nhân viên nghiệp vụ | 30 ngày | Thợ pha chế có chứng chỉ, kỹ thuật viên sửa máy |
| Công việc khác | 6 ngày làm việc | Phục vụ bàn, phụ bếp, bán hàng, giao hàng |
Điểm nhiều chủ quán ngạc nhiên là hàng cuối: với phục vụ, phụ bếp, bán hàng, thời gian thử tối đa rất ngắn. Thoả thuận “thử việc hai tháng” cho một bạn chạy bàn là vượt mức. Nếu cần thời gian dài hơn để đánh giá, cách đúng là ký hợp đồng lao động có thời hạn ngắn, không phải kéo dài thử việc.
Lương và quyền lợi trong thời gian thử việc
Lương thử việc có mức sàn. Luật quy định lương thử việc do hai bên thoả thuận nhưng không thấp hơn một tỷ lệ phần trăm nhất định của lương công việc đó. Hiện tỷ lệ này là 85%; trước khi ký nên kiểm lại văn bản đang hiệu lực.
Lương làm căn cứ là lương của chính công việc đó. Không phải lương tối thiểu vùng, không phải mức “thường trả cho người mới”. Ghi lương chính thức thấp đi để kéo lương thử việc xuống là cách làm dễ bị soi ra.
Giờ làm và tăng ca vẫn tính như người chính thức. Người thử việc làm thêm giờ, làm đêm vẫn được trả theo quy định; không có ngoại lệ vì đang thử.
Tai nạn khi đang thử việc vẫn là tai nạn lao động. Phụ bếp bị bỏng trong ca thử việc, chủ tiệm vẫn có trách nhiệm sơ cứu, đưa đi khám và chi trả theo quy định.
Bảo hiểm trong thời gian thử việc. Nếu thử việc bằng hợp đồng thử việc riêng, cách tính bảo hiểm có thể khác với khi thử việc ghi trong hợp đồng lao động. Đây là chỗ hướng dẫn hay thay đổi, nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội hoặc kế toán.
Đồng phục, dụng cụ. Không nên trừ tiền đồng phục vào lương thử việc. Muốn thu lại khi người đó nghỉ sớm thì thoả thuận rõ từ đầu và chỉ thu lại đồ, không phạt tiền.
Đào tạo ban đầu. Thời gian chủ quán hướng dẫn là giờ làm việc, vẫn phải trả lương. “Học việc không lương” trong khi người ta đã đứng quầy phục vụ khách là quan hệ lao động trá hình.
Ghi lương bằng con số cụ thể. Viết “lương thử việc 85% lương chính thức” mà không có con số lương chính thức thì vẫn mơ hồ. Ghi rõ cả hai con số.
Tổ chức một đợt thử việc gọn, đánh giá được người
Không cần biểu mẫu phức tạp, chỉ cần làm đúng thứ tự:
- Viết ra ba đến năm tiêu chí trước khi người đó bắt đầu. Ví dụ với pha chế: pha đúng công thức các món chính, giữ quầy sạch, xử lý khách đông giờ cao điểm, đúng giờ.
- Ký thoả thuận thử việc ngay ngày đầu. Nêu công việc, thời gian thử, lương, và câu “hết hạn thử việc, bên sử dụng lao động thông báo kết quả”.
- Ghi nhận xét ngắn mỗi cuối tuần. Hai ba dòng trong sổ: làm tốt gì, cần sửa gì, đã nhắc lần nào. Đến lúc báo kết quả có căn cứ, không phải nói theo cảm giác.
- Nói thẳng góp ý giữa kỳ. Đừng im lặng rồi cuối kỳ bất ngờ cho nghỉ. Người được góp ý sớm có cơ hội sửa, và nếu không sửa thì chính họ cũng hiểu kết quả.
- Báo kết quả trước hoặc đúng ngày hết hạn. Đạt thì ký hợp đồng lao động hoặc tiếp tục theo hợp đồng đã ký; không đạt thì báo rõ bằng văn bản hoặc tin nhắn có thể lưu.
- Thanh toán đủ lương những ngày đã làm. Kể cả khi không đạt, ngày công thử việc phải trả đủ theo mức đã thoả thuận.
Khi người thử việc không đạt: nói thế nào cho đúng và đỡ căng
Vì trong thời gian thử việc hai bên đều có quyền chấm dứt, việc báo không đạt về mặt luật khá đơn giản. Cái khó là cách nói. Ở quán nhỏ, nhân viên thường biết nhau, một người bị cho nghỉ kiểu bẽ bàng thì cả quán mất tinh thần, có khi còn kéo theo đánh giá xấu trên mạng.
Cách nhẹ nhàng mà rõ là gặp riêng, nói hai ba điểm cụ thể theo tiêu chí đã đặt ra từ đầu, ví dụ “đến trễ bốn lần trong hai tuần, đã nhắc hai lần”, rồi báo ngày làm cuối và ngày thanh toán. Tránh những câu chung chung như “em không hợp văn hoá quán”, vì nó không giúp người ta và cũng không giúp mình nếu có tranh cãi.
Có một bẫy ngược: chủ quán thương người, gia hạn thử việc thêm một đợt “cho em cơ hội”. Luật chỉ cho thử một lần với một công việc, nên gia hạn quá trần là trái quy định. Nếu thật sự muốn thêm thời gian, hãy ký hợp đồng lao động có thời hạn ngắn và đánh giá trong hợp đồng đó.
Nếu người thử việc là người tự nghỉ ngang, chủ tiệm vẫn trả đủ lương những ngày đã làm. Giữ lại lương để “phạt” người bỏ ngang là trái luật và dễ biến một chuyện nhỏ thành đơn khiếu nại.
Những sai lầm thử việc hay gặp ở quán ăn, shop, tiệm nhỏ
Thử việc không trả lương. Gọi là “học việc” nhưng người ta đã phục vụ khách thật, tạo ra doanh thu thật. Đây là lỗi dễ bị phản ánh nhất.
Thử việc kéo dài quá trần. Đặc biệt với công việc phổ thông, trần thời gian thử rất ngắn.
Thử việc lần hai cho cùng công việc. Cho nghỉ rồi nhận lại, hoặc chuyển ca rồi “thử lại” cùng vị trí là không đúng.
Không báo kết quả. Hết hạn mà người ta vẫn làm thì coi như đã nhận chính thức.
Thu tiền đặt cọc đồng phục hoặc thiết bị. Bắt người lao động đặt cọc để bảo đảm thực hiện hợp đồng là hành vi bị cấm.
Ghi lương chính thức thấp để giảm lương thử việc. Lương thực trả sau thử việc cao hơn ghi trên giấy thì chính giấy tờ đó trở thành bằng chứng bất lợi.
Giao tài sản lớn ngay ngày đầu. Người thử việc nghỉ ngang được mà không cần báo trước, nên đừng để họ một mình giữ két hay tài khoản quan trọng.
Không lưu tin nhắn, ghi chú. Mọi nhận xét chỉ nói miệng thì đến lúc cần không có gì để dựa.
Câu hỏi thường gặp
Thử việc có bắt buộc phải ký văn bản không?
Luật cho phép thoả thuận thử việc trong hợp đồng lao động hoặc bằng hợp đồng thử việc riêng, nên văn bản là cách an toàn nhất. Không có giấy tờ thì khi có tranh chấp, rất khó chứng minh hai bên đã thoả thuận thời gian và mức lương thử việc.
Người thử việc nghỉ ngang không báo, có được giữ lương không?
Không. Trong thời gian thử việc mỗi bên đều có quyền chấm dứt mà không cần báo trước, nên người lao động nghỉ không vi phạm gì. Ngày công đã làm phải được trả đủ.
Có được thử việc lại khi đổi người sang vị trí khác không?
Mỗi công việc chỉ được thử một lần. Nếu người lao động chuyển sang một công việc thật sự khác về nội dung và yêu cầu, việc thoả thuận thử việc cho công việc mới cần xem kỹ; nên hỏi cơ quan lao động hoặc luật sư nếu không chắc.
Thuê người làm thời vụ ba tuần dịp Tết có được thử việc không?
Không. Luật không áp dụng thử việc cho hợp đồng lao động có thời hạn dưới một tháng. Nhận vào là trả lương đầy đủ theo thoả thuận ngay từ ngày đầu.
Hết thời gian thử việc mà quên báo kết quả thì sao?
Nếu người lao động vẫn tiếp tục làm việc, thực tế hai bên đã bước vào quan hệ lao động chính thức theo nội dung đã thoả thuận. Lúc này muốn chấm dứt phải theo các căn cứ và thủ tục chấm dứt hợp đồng lao động, không còn là “thử việc không đạt”.
