Nếu bán thực phẩm bao gói sẵn do mình làm ra, như hũ mứt, túi hạt rang, chai nước sốt, gói khô gà, thì thường phải tự công bố sản phẩm trước khi bán: có phiếu kết quả kiểm nghiệm, có hồ sơ công bố, có nhãn đúng quy định. Đồ nấu và giao trong ngày, không bao gói sẵn, thì không tự công bố, nhưng người làm vẫn phải đáp ứng điều kiện an toàn thực phẩm.
Rất nhiều người bắt đầu bán đồ nhà làm vì bạn bè khen ngon, rồi đơn tăng dần, rồi lên sàn. Đến khi sàn đòi giấy tờ cho ngành hàng thực phẩm, hay khi một khách đăng bài phản ánh, mới bắt đầu tìm hiểu. Bài này nói rõ ranh giới để người bán biết mình đang ở đâu.
Bao gói sẵn và không bao gói sẵn: ranh giới quan trọng nhất
Thực phẩm bao gói sẵn là thực phẩm được đóng gói, ghi nhãn hoàn chỉnh, sẵn sàng để bán cho người tiêu dùng mà không cần chia nhỏ hay chế biến thêm. Hũ mứt đóng nắp, túi hạt hàn kín, chai tương ớt có nhãn là bao gói sẵn. Hộp cơm nấu buổi sáng giao buổi trưa, ổ bánh mì vừa nướng gói giấy, ly chè múc ra hộp thì không.
Với thực phẩm bao gói sẵn, cơ chế chủ yếu là tự công bố: người sản xuất tự đăng tải hồ sơ công bố sản phẩm và nộp bản công bố tới cơ quan có thẩm quyền theo hướng dẫn, sau đó được bán ngay. Một số nhóm sản phẩm đặc biệt, như thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, thực phẩm dinh dưỡng cho trẻ nhỏ, phải đăng ký bản công bố và chờ được tiếp nhận, không tự công bố được.
Với đồ nấu giao trong ngày, người bán gần với mô hình dịch vụ ăn uống hơn: điều kiện về bếp, nguyên liệu, người chế biến, vận chuyển. Không có hồ sơ công bố sản phẩm, nhưng không có nghĩa là không có quy định.
Nhiều người bán cả hai: vừa nhận nấu cơm văn phòng, vừa bán hũ ruốc gửi tỉnh. Khi đó phần hũ ruốc theo cơ chế bao gói sẵn, phần cơm theo cơ chế dịch vụ ăn uống. Tách hai phần ra để không bỏ sót.
Tự công bố sản phẩm: các bước chung
Biểu mẫu và nơi nộp cụ thể nên xem trên cổng dịch vụ công của tỉnh hoặc hỏi cơ quan quản lý an toàn thực phẩm.
- Có đăng ký kinh doanh. Hộ kinh doanh thường đủ cho quy mô nhỏ; ngành nghề ghi đúng sản xuất thực phẩm.
- Chốt công thức và quy trình. Kiểm nghiệm là cho một công thức cụ thể; đổi công thức lớn thì có thể phải làm lại.
- Gửi mẫu đi kiểm nghiệm. Gửi tới phòng kiểm nghiệm được chỉ định hoặc được công nhận theo quy định. Hỏi họ các chỉ tiêu cần kiểm cho nhóm sản phẩm của mình.
- Chuẩn bị bản tự công bố. Theo mẫu, kèm phiếu kết quả kiểm nghiệm còn hiệu lực theo quy định.
- Đăng tải và nộp bản công bố. Đăng trên phương tiện thông tin của mình hoặc niêm yết tại cơ sở, đồng thời nộp tới cơ quan có thẩm quyền theo hướng dẫn hiện hành.
- Làm nhãn đúng quy định. Nhãn khớp với nội dung đã công bố.
- Lưu hồ sơ tại cơ sở. Bản công bố, phiếu kiểm nghiệm, sổ nguyên liệu, để xuất trình khi kiểm tra hoặc khi sàn yêu cầu.
Phần lớn người bán nhỏ vướng ở bước ba: chưa từng gửi mẫu kiểm nghiệm và không biết hỏi ai. Gọi trực tiếp phòng kiểm nghiệm, nói rõ sản phẩm là gì, đóng gói thế nào, họ sẽ tư vấn chỉ tiêu.
Nhãn thực phẩm tự làm cần những gì?
Tên sản phẩm. Đúng với bản công bố, không đặt tên gây hiểu nhầm về thành phần.
Thành phần. Liệt kê theo thứ tự, kể cả phụ gia nếu có. Người dị ứng đọc phần này.
Khối lượng hoặc thể tích thực. Phần thực phẩm, không tính bao bì.
Ngày sản xuất và hạn sử dụng. Ghi rõ ràng, không để trống chờ ghi tay rồi quên.
Hướng dẫn bảo quản và sử dụng. Ví dụ cần để ngăn mát sau khi mở nắp.
Tên, địa chỉ cơ sở chịu trách nhiệm. Theo đúng thông tin đăng ký kinh doanh.
Xuất xứ. Sản phẩm làm trong nước ghi theo quy định về xuất xứ.
Cảnh báo nếu có. Ví dụ có chứa đậu phộng, có cồn, không dùng cho trẻ nhỏ.
Không ghi công dụng chữa bệnh. Thực phẩm thường không được ghi hay nói là chữa, trị, phòng bệnh. Đây là lỗi hay gặp nhất của đồ nhà làm.
Quảng cáo trên mạng: chỗ dễ vi phạm nhất
Người bán đồ nhà làm thường viết bằng cảm xúc: "mứt gừng trị ho cho bé", "trà thảo mộc giảm cân", "nước detox thải độc gan". Với thực phẩm thường, những câu nói về công dụng phòng, chữa bệnh là không được phép. Thực phẩm bảo vệ sức khoẻ còn có quy định riêng về xác nhận nội dung quảng cáo.
Những chữ như "sạch", "hữu cơ", "không chất bảo quản" cũng cần có căn cứ. "Hữu cơ" thường gắn với chứng nhận; "không chất bảo quản" phải đúng với công thức và phiếu kiểm nghiệm. Viết mà không chứng minh được là rủi ro khi có khách phản ánh.
Ảnh khách hàng, lời khen của khách cũng là nội dung quảng cáo. Đăng lời khách nói "ăn hết đau dạ dày" lên trang bán hàng thì người chịu trách nhiệm là chủ trang.
Cách an toàn: mô tả thật về nguyên liệu, cách làm, hương vị, cách bảo quản. Đó là những thứ khách thật sự muốn biết, và cũng là những thứ không ai bắt lỗi được.
Sai lầm hay gặp khi bán đồ nhà làm
Bán hàng bao gói sẵn chưa tự công bố. Sửa: dừng mở rộng, làm hồ sơ công bố trước khi lên sàn hay nhận đơn sỉ.
Đổi công thức mà không kiểm lại. Sửa: thay đổi thành phần chính thì hỏi phòng kiểm nghiệm có cần làm lại không.
Nhãn in sẵn thiếu hạn sử dụng. Sửa: in nhãn có ô ghi ngày rõ ràng hoặc dùng tem in ngày.
Không giữ sổ nguyên liệu. Khi có khách phản ánh, không truy được lô nào lỗi. Sửa: ghi ngày làm, nguyên liệu, số lượng mỗi mẻ.
Giao hàng không giữ lạnh. Đồ cần bảo quản lạnh giao xa bằng xe máy giữa trưa hè. Sửa: dùng túi giữ nhiệt, giới hạn khu vực giao.
Làm trong bếp gia đình lẫn đồ dùng hằng ngày. Sửa: tách khu và dụng cụ riêng cho hàng bán, càng tách càng tốt.
Nhận đơn sỉ cho cửa hàng mà không có giấy. Cửa hàng nghiêm túc sẽ đòi hồ sơ công bố. Sửa: làm đủ trước khi chào sỉ.
Câu hỏi thường gặp
Bán bánh kem theo đơn có phải tự công bố không?
Bánh làm theo đơn, giao trong ngày, không bao gói sẵn thường không thuộc diện tự công bố sản phẩm. Người làm vẫn phải đáp ứng điều kiện an toàn thực phẩm. Nếu bán bánh đóng gói sẵn có hạn dùng dài để bày bán thì cần xem lại.
Cá nhân chưa đăng ký kinh doanh có tự công bố được không?
Tự công bố là thủ tục của tổ chức, cá nhân sản xuất kinh doanh thực phẩm, nên thường cần có đăng ký kinh doanh. Hộ kinh doanh là lựa chọn gọn cho người làm nhỏ; hỏi cơ quan quản lý để chắc.
Phiếu kiểm nghiệm có hiệu lực bao lâu?
Quy định đặt thời hạn cho phiếu kiểm nghiệm dùng trong hồ sơ tự công bố. Thời hạn cụ thể nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi phòng kiểm nghiệm khi gửi mẫu.
Bán trên sàn thương mại điện tử cần giấy gì cho thực phẩm?
Mỗi sàn có danh sách giấy tờ riêng cho ngành hàng thực phẩm, thường gồm đăng ký kinh doanh và hồ sơ công bố sản phẩm. Đọc chính sách ngành hàng của sàn trước khi đăng sản phẩm.
Có được ghi "tốt cho sức khoẻ" trên nhãn không?
Câu chung chung kiểu này dễ bị hiểu là nói công dụng. An toàn hơn là mô tả thành phần, cách làm. Nếu muốn nói công dụng, cần hỏi người có chuyên môn về quy định quảng cáo thực phẩm.
Đồ khô nhà làm gửi đi tỉnh có cần gì thêm không?
Ngoài công bố sản phẩm và nhãn, nên đóng gói chịu được vận chuyển, ghi rõ cách bảo quản. Nếu gửi ra nước ngoài thì có quy định riêng của nước nhận, cần hỏi đơn vị vận chuyển.
